Ότι στην Κύπρο ζούμε την απόλυτη σχιζοφρένεια του «όταν η δεξιά δεν ξέρει τι πράττει η ακροδεξιά» δεν χρειαζόμαστε και παπά να μας το πει, ειδικότερα όταν όλος αυτός ο σουρεαλισμός που ζούμε άρχισε με έναν. Είναι μια παράνοια στο κυπριακό εκπαιδευτικό σύστημα που μόνο αν ζεις σ’ αυτό το ευλογημένο νησί μπορείς να την παρακολουθήσεις χωρίς να πάθεις εγκεφαλικό. Κάθε Νοέμβρη, μέσα σε μόλις σαράντα οκτώ ώρες, τα σχολεία μας ανεβάζουν δύο εντελώς διαφορετικές παραστάσεις, με το ίδιο ακριβώς καστ, αλλά με εκ διαμέτρου αντίθετο σενάριο.
Πρώτη πράξη, 15 Νοεμβρίου: επέτειος της παράνομης ανακήρυξης του ψευδοκράτους. Εκεί όπου κάθε λογικός άνθρωπος θα περίμενε μια σοβαρή συζήτηση για την Ιστορία, τα λάθη που μας έφεραν μέχρι εδώ και την ανάγκη επανένωσης, βλέπουμε μαθητές να βγαίνουν στα κάγκελα και στους δρόμους με εθνικιστικά παραληρήματα, ρατσιστικές κορώνες και συνθήματα μίσους που θα έκαναν ακόμα και τους παλιούς Χρυσαυγίτες να δακρύσουν από συγκίνηση.
Δεύτερη πράξη, 17 Νοεμβρίου: επέτειος του Πολυτεχνείου. Η κατεξοχήν αντιφασιστική, αντιδικτατορική και δημοκρατική γιορτή έρχεται να γιορταστεί μόλις δύο 24ωρα μετά το εθνικιστικό ξέσπασμα μαθητών που πρόσκεινται στην ακροδεξιά. Και εννοείται χωρίς την ίδια ένταση, πάθος και ζέση γιατί, κακά τα ψέματα, υπάρχει μια σεβαστή μερίδα εκπαιδευτικών και διευθυντών που διαφωνούν με τον εορτασμό του Πολυτεχνείου λόγω ιδεολογίας. Άλλωστε, σε αντίθεση με τους Τουρκοκύπριους, στις ελεύθερες περιοχές οι εκπαιδευτικοί είναι από τα πιο συντηρητικά και οπισθοδρομικά κομμάτια της κοινωνίας (όχι όλοι φυσικά, αλλά ένα σεβαστό κομμάτι τους). Μια-δυο παραγράφους από τα λογύδρια στις σχολικές γιορτές για τις εθνικές επετείους αν ακούσετε, θα ψάχνετε στα λάβαρα τριγύρω για το πουλί της χούντας.
Το Πολυτεχνείο, έτσι όπως «γιορτάζεται» στα σχολεία, δεν βγάζει το παραμικρό νόημα, ειδικά όταν με μια ματιά στον αυλόγυρο θα διαπιστώσεις πολύ εύκολα πως τίποτα από όλα αυτά που υποτίθεται πως πρεσβεύει η 17η Νοεμβρίου δεν εφαρμόζεται, τηρείται ή έστω συζητείται. Εδώ και χρόνια συντελείται στα σχολεία μας μια ιδεολογική άλωση που μπορεί να συγκριθεί με τις αρχές της δεκαετίας του ’70 και την άνοδο της ΕΟΚΑ Β’. Η ακροδεξιά, βλέπετε, δεν χρειάστηκε να μπουκάρει με τανκ στη δημόσια εκπαίδευση· της άνοιξαν διάπλατα τις πόρτες γυμνασίων και -κυρίως- λυκείων, άλλοτε με την ανοχή, άλλοτε με το κλείσιμο του ματιού κι άλλοτε με τις ευλογίες όσων βαφτίζουν τον εθνικιστικό παροξυσμό «γνήσιο πατριωτισμό».
Και κάπου εδώ σκάει η 17η Νοεμβρίου για να χαλάσει τη σούπα. Γιατί πώς ακριβώς να μιλήσεις για «Ψωμί - Παιδεία - Ελευθερία» και αντίσταση στον φασισμό, όταν μόλις προχθές έκανες πως δεν άκουγες (ή χειροκροτούσες από μέσα σου) μαθητές που ούρλιαζαν φασιστικά συνθήματα; Πώς να πείσεις έναν έφηβο για την αξία της δημοκρατίας και της αλληλεγγύης, όταν το ίδιο το σχολικό περιβάλλον εκτρέφει τον ρατσισμό, την ξενοφοβία και τον αποκλεισμό του «άλλου»;
Ο εορτασμός του Πολυτεχνείου στα σχολεία έχει καταντήσει ένα άψυχο, διεκπεραιωτικό τελετουργικό - το ίδιο εμψυχωτικό λογύδριο που εκφωνείται εδώ και μια 20ετία, δύο τραγούδια του Θεοδωράκη, η φωνή της Μαρίας Δαμανάκη και μετά πίσω στις τάξεις, μη χαθεί και περισσότερος πολύτιμος χρόνος διδασκαλίας (που ως γνωστόν... προστατεύουν οι εκπαιδευτικοί μας ως κόρη οφθαλμού). Το νόημα της εξέγερσης έχει αδειάσει εντελώς από το πολιτικό του περιεχόμενο, μετατρεπόμενο σε μια κούφια, σχεδόν ψυχαναγκαστική και αρκούντως ειρωνική σχολική γιορτή. Γι’ αυτό και χρόνο με τον χρόνο κερδίζει ολοένα και περισσότερο έδαφος η γνωστή, χιλιομασημένη ακροδεξιά καραμέλα περί «μύθου του Πολυτεχνείου». Το αφήγημα των νοσταλγών της χούντας —ότι «δεν υπήρξαν νεκροί», ότι «όλα ήταν μια φούσκα της μεταπολίτευσης» και λοιπές ψεκασμένες θεωρίες συνωμοσίας— έχει πλέον κανονικοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε αρκετοί εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν την επέτειο είτε ως ιδεολογική αγγαρεία είτε ως ιστορικό παραμύθι. Και όταν ο ίδιος ο εκπαιδευτικός θεωρεί την αντίσταση στη δικτατορία «μύθο», ε, πώς περιμένεις μετά να εμπνευστεί ο μαθητής; Βέβαια, ο τελευταίος σιγά μην περιμένει από τον καθηγητή να διαφωτιστεί περί Πολυτεχνείου, αντίστασης και χούντας. Έχει το TikTok, την ΕΦΕΝ και τα παιδιά από τον οπαδικό σύνδεσμο που σηκώνουν και πανό αμφισβήτησης των νεκρών στην κερκίδα.
Η ειρωνεία; Η ίδια ακριβώς χούντα απέναντι στην οποία στάθηκαν τα παιδιά του Πολυτεχνείου τον Νοέμβρη του ’73, ήταν εκείνη που οκτώ μήνες μετά οργάνωσε το προδοτικό πραξικόπημα, ανοίγοντας την κερκόπορτα για την τουρκική εισβολή και το ψευδοκράτος για το οποίο ωρύονταν οι μαθητές μας προχθές. Μια ιστορική λεπτομέρεια που, για ευνόητους λόγους, περνάει στα ψιλά.