Η συζήτηση αναζωπυρώθηκε το τελευταίο διάστημα, με αφορμή τις εξελίξεις στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, αλλά και τις δημόσιες τοποθετήσεις πολιτικών προσώπων, που επανέφεραν το θέμα στο προσκήνιο. Όπως συμβαίνει συχνά στην κυπριακή πολιτική σκηνή, το ζήτημα εμφανίζεται ξανά στη δημόσια σφαίρα, προκαλώντας ερωτήματα για το κατά πόσο η Κυπριακή Δημοκρατία θα πρέπει να επιδιώξει επαναδιαπραγμάτευση του καθεστώτος των βάσεων, ή να διατηρήσει τη σημερινή ισορροπία.
Οι πρόσφατες δηλώσεις που άνοιξαν ξανά τη συζήτηση
Καταλυτικό ρόλο στην επαναφορά του ζητήματος διαδραμάτισαν οι πρόσφατες δηλώσεις του Προέδρου της Δημοκρατίας Νίκου Χριστοδουλίδη. Ερωτηθείς κατά πόσο η Λευκωσία προτίθεται, μετά την αποκλιμάκωση της κρίσης στην περιοχή, να ανοίξει το κεφάλαιο των Βρετανικών Βάσεων, ο Πρόεδρος ανέφερε ότι «τίποτε δεν αποκλείεται». Η τοποθέτηση αυτή, αν και προσεκτικά διατυπωμένη, αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας μελλοντικής συζήτησης για το καθεστώς των βάσεων, χωρίς ωστόσο να σηματοδοτεί άμεση πολιτική πρωτοβουλία.
Την ίδια ώρα, επιχειρώντας να περιορίσει τις ανησυχίες που εκφράζονται στη δημόσια σφαίρα, ο Πρόεδρος υποστήριξε ότι οι Βρετανικές Βάσεις, δεν χρησιμοποιούνται για τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, χαρακτηρίζοντας υπερβολικές ορισμένες από τις αναφορές που κυκλοφορούν το τελευταίο διάστημα. «Σε πολεμικές καταστάσεις το πρώτο θύμα είναι η αλήθεια», σημείωσε χαρακτηριστικά.
Διαφορετική προσέγγιση εξέφρασε ο τέως Πρόεδρος της Δημοκρατίας Νίκος Αναστασιάδης, ο οποίος εκτιμά ότι η παρούσα συγκυρία δεν είναι κατάλληλη για επανάνοιγμα ενός τόσο σύνθετου ζητήματος. Σύμφωνα με τη δική του θέση, προτεραιότητα θα πρέπει να είναι η ανάληψη ευθυνών από πλευράς του Ηνωμένου Βασιλείου όσον αφορά την προστασία της Κυπριακής Δημοκρατίας, των περιοχών των βάσεων αλλά και των κοινοτήτων που ζουν εντός αυτών.
Οι διαφορετικές αυτές τοποθετήσεις, αντανακλούν και το εύρος της συζήτησης που διεξάγεται σήμερα στην Κύπρο: από τη μία πλευρά υπάρχει η άποψη ότι το ζήτημα πρέπει να ανοίξει και να επαναξιολογηθεί, ενώ από την άλλη διατυπώνεται η θέση ότι απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή ώστε να μην δημιουργηθούν νέες διπλωματικές εντάσεις.
Ένα ζήτημα με βαθιές ιστορικές ρίζες
Για να γίνει κατανοητή η πολυπλοκότητα του ζητήματος, απαιτείται μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Οι Βρετανικές Βάσεις Ακρωτηρίου και Δεκέλειας δημιουργήθηκαν το 1960 στο πλαίσιο των συμφωνιών που οδήγησαν στην ανεξαρτησία της Κυπριακής Δημοκρατίας από τη Βρετανία. Με τη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης, το Ηνωμένο Βασίλειο διατήρησε κυριαρχία σε δύο περιοχές συνολικής έκτασης περίπου 254 τετραγωνικών χιλιομέτρων, οι οποίες χαρακτηρίστηκαν ως «Κυρίαρχες Περιοχές Βάσεων».
Το καθεστώς αυτό, αποτέλεσε μέρος του πλέγματος συμφωνιών που συνόδευσαν τη μετάβαση από την αποικιοκρατία στην ανεξαρτησία της Κύπρου. Παρά το γεγονός ότι η Κυπριακή Δημοκρατία ανακηρύχθηκε ανεξάρτητο κράτος, οι περιοχές των βάσεων εξαιρέθηκαν από την κυριαρχία της και παρέμειναν υπό τον πλήρη έλεγχο του Ηνωμένου Βασιλείου.
Από την πρώτη στιγμή, ωστόσο, το ζήτημα αποτέλεσε αντικείμενο πολιτικής συζήτησης. Για πολλούς, η διατήρηση κυρίαρχου βρετανικού εδάφους σε ένα νεοσύστατο ανεξάρτητο κράτος θεωρήθηκε ως συνέχιση της αποικιοκρατικής παρουσίας, με διαφορετική μορφή. Από την άλλη πλευρά, το Λονδίνο υποστήριζε ότι οι βάσεις ήταν απαραίτητες για στρατηγικούς λόγους και ότι η ύπαρξή τους, είχε συμφωνηθεί νόμιμα στο πλαίσιο των συμφωνιών ανεξαρτησίας.
Ένα θέμα που επανέρχεται κατά καιρούς
Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών που ακολούθησαν, το ζήτημα των βάσεων επανερχόταν περιοδικά στον δημόσιο διάλογο, χωρίς όμως να οδηγηθεί ποτέ σε ουσιαστική διαπραγμάτευση. Στη δεκαετία του 1960, η προσοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας επικεντρώθηκε κυρίως στην εσωτερική κρίση και στις διακοινοτικές συγκρούσεις. Μετά το 1974 και την τουρκική εισβολή, το πολιτικό βάρος μετατοπίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στις προσπάθειες αντιμετώπισης της κατοχής και επίλυσης του Κυπριακού.
Έτσι, το θέμα των βάσεων παρέμεινε για μεγάλο χρονικό διάστημα σε δεύτερο πλάνο. Παρά ταύτα, κάθε φορά που η Μέση Ανατολή εισερχόταν σε περίοδο έντασης και οι βρετανικές εγκαταστάσεις στην Κύπρο χρησιμοποιούνταν για στρατιωτικές επιχειρήσεις, η συζήτηση επανερχόταν.
Από τον πόλεμο του Κόλπου μέχρι τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στο Ιράκ και τη Συρία, οι βάσεις και ιδιαίτερα η αεροπορική βάση στο Ακρωτήρι χρησιμοποιήθηκαν επανειλημμένα για επιχειρήσεις της βρετανικής αεροπορίας. Σε τέτοιες περιόδους, εκφράζονται συχνά ανησυχίες για το κατά πόσο η παρουσία των βάσεων καθιστά την Κύπρο δυνητικό στόχο σε μια ευρύτερη σύγκρουση.
Τα τελευταία χρόνια, η συζήτηση απέκτησε και νέα νομική διάσταση. Η γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης για την υπόθεση του αρχιπελάγους Τσάγκος και του Μαυρικίου θεωρήθηκε από αρκετούς νομικούς ως σημαντικό προηγούμενο στο διεθνές δίκαιο, καθώς το δικαστήριο έκρινε ότι ο διαχωρισμός των νησιών από τον Μαυρίκιο κατά την αποαποικιοποίηση ήταν παράνομος. Ορισμένοι κύκλοι στην Κύπρο, εκτιμούν ότι η υπόθεση αυτή θα μπορούσε να αποτελέσει νομικό εργαλείο για την επαναξιολόγηση του καθεστώτος των Βρετανικών Βάσεων.
Στο πλαίσιο αυτό, εντάσσονται και οι πρόσφατες παρεμβάσεις του τέως Γενικού Εισαγγελέα Κώστα Κληρίδη, ο οποίος υποστηρίζει ότι η Κυπριακή Δημοκρατία όφειλε ήδη να έχει θέσει το ζήτημα σε τροχιά διαπραγμάτευσης. Κατά την άποψή του, δεν πρόκειται για θέμα απομάκρυνσης των βάσεων, αλλά για ανάγκη επανακαθορισμού του νομικού τους καθεστώτος ώστε να συμβαδίζει με το σύγχρονο διεθνές δίκαιο.
Οι παρεμβάσεις των κομμάτων
Η επαναφορά του ζητήματος, προκάλεσε και παρεμβάσεις από τα κυπριακά κόμματα, τα οποία τοποθετήθηκαν με διαφορετικές προσεγγίσεις.
Το ΑΚΕΛ υποστήριξε ότι οι πρόσφατες εξελίξεις επιβεβαιώνουν τους κινδύνους που δημιουργεί για την Κύπρο η παρουσία των βάσεων και κάλεσε την κυβέρνηση να διασφαλίσει ότι το νησί δεν θα εμπλακεί σε στρατιωτικές συγκρούσεις στην περιοχή.
Η ΕΔΕΚ επανέφερε το επιχείρημα ότι το καθεστώς των βάσεων αποτελεί αποικιοκρατικό κατάλοιπο που δεν συνάδει με τις σύγχρονες αρχές του διεθνούς δικαίου, υποστηρίζοντας ότι το θέμα θα πρέπει να τεθεί σε μια σοβαρή διαδικασία πολιτικής και διπλωματικής επαναξιολόγησης.
Ανάλογη στάση εξέφρασε και το Κίνημα Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών, το οποίο υποστηρίζει ότι η ύπαρξη των βάσεων μπορεί να καταστήσει την Κύπρο μέρος γεωπολιτικών ανταγωνισμών που δεν εξυπηρετούν τα συμφέροντα της χώρας.
Από την άλλη πλευρά, άλλες πολιτικές δυνάμεις εμφανίζονται πιο επιφυλακτικές ως προς την προοπτική ανοίγματος ενός τέτοιου ζητήματος στη σημερινή συγκυρία, υπογραμμίζοντας την ανάγκη προσεκτικών χειρισμών στις σχέσεις με το Ηνωμένο Βασίλειο.
Ένα ανοιχτό κεφάλαιο
Το ζήτημα των Βρετανικών Βάσεων βρίσκεται εδώ και δεκαετίες στο σημείο τομής μεταξύ ιστορίας, διεθνούς δικαίου και γεωπολιτικής πραγματικότητας. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν ισχυρά επιχειρήματα που θεωρούν το καθεστώς τους ως ένα αποικιακό κατάλοιπο που δεν συνάδει με τις αρχές της σύγχρονης διεθνούς τάξης. Από την άλλη, η στρατηγική σημασία της Κύπρου για τη Δύση και ιδιαίτερα για το Ηνωμένο Βασίλειο καθιστά εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε δραστική αλλαγή.
Το γεγονός ότι το θέμα επανέρχεται περιοδικά, δείχνει ότι δεν έχει κλείσει οριστικά. Αντίθετα, παραμένει ένα ανοιχτό κεφάλαιο της κυπριακής ιστορίας και πολιτικής, το οποίο επανεμφανίζεται κάθε φορά που οι διεθνείς συνθήκες μεταβάλλονται.
Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η συζήτηση για τις βάσεις θα επιστρέψει ξανά στο τραπέζι. Η ιστορία δείχνει ότι αυτό συμβαίνει ξανά και ξανά. Το ερώτημα είναι αν κάποια στιγμή η Κυπριακή Δημοκρατία θα αποφασίσει να μετατρέψει αυτή τη διαχρονική συζήτηση σε μια συγκροτημένη στρατηγική διεκδίκησης ή αν το ζήτημα θα συνεχίσει να επανέρχεται περιοδικά για να καταλήγει, για άλλη μια φορά, στο συρτάρι της ιστορίας.
